Áo dài Việt Nam bị một thương hiệu thời trang Trung Quốc “nhận vơ”, câu chuyện bản quyền?

Câu chuyện Áo dài Việt Nam bị một thương hiệu thời trang Trung Quốc “nhận vơ” đã tạo ra cả một làn sóng bảo vệ “quốc phục” trên mạng xã hội, tuy nhiên khi xem xét chuyện bản quyền mới phát hiện hóa ra chúng ta đang rất thiếu căn cứ pháp lý.

Tham gia tuần lễ thời trang xuân hè mang tên “Hướng dương nhi sinh” vừa diễn ra tại Bắc Kinh, thương hiệu thời trang cao cấp NE.TIGER với ý tưởng lấy nguyên mẫu con tàu Trịnh Hòa của nhà Minh xuống Tây Dương, tái hiện lại những phong tục và văn hóa của mười mấy quốc gia khác nhau dọc tuyến đi của con đường tơ lụa trên biển từ 613 năm trước. Với chủ đề “Một vành đai”, các nhà thiết kế của Ne.Tiger đã dành hơn 1 tháng tại các nước Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam, Lào, Miến Điện, Campuchia… đem tất cả những kho tàng văn hóa và nghệ thuật quý giá đã trải qua hơn 100 năm nhào nặn, tinh chế lại, rồi kết hợp với mẫu sườn xám của Trung Quốc lại để tạo thành một Bộ sưu tập chung.

Đáng chú ý, tâm điểm của Bộ sưu tập là hình ảnh của tà Áo dài Việt Nam được đăng tải trên trang China Daily với tựa đề “Chinese Style Delights China S/S Fashion Week”, trong đó dưới phần tựa của các bức ảnh có dòng chú thích: “Người mẫu trình diễn một sáng tạo mới của Ne.Tiger tại Tuần lễ thời trang Trung Quốc Xuân/Hè 2019”, không có thêm chú thích gì về cái tên Áo dài hay xuất xứ nguồn gốc từ Việt Nam. 

Bài báo với hình ảnh và tựa đề gây bức xúc trên trang China Daily

Sự việc khiến cộng đồng mạng tại Việt Nam hết sức bức xúc tạo ra một làn sóng bảo vệ “quốc phục”. Tuy nhiên khi câu chuyện bản quyền Áo dài cũng được đặt lên bàn cân pháp lý, chúng ta mới nhận ra rằng Áo dài chưa chính thức được công nhận là quốc phục nên khó khẳng định quyền sở hữu. Căn cứ mà chúng ta có hiện chỉ có thể vin vào việc UNESCO công nhận Áo dài là di sản văn hóa phi vật thể, thêm nữa có thể bổ sung Từ điển Oxford định nghĩa “Áo dài là loại trang phục của phụ nữ Việt Nam với thiết kế hai tà áo trước và sau dài chấm mắt cá chân che bên ngoài chiếc quần dài”. Chừng đó chưa đủ sức nặng pháp lý nếu nói riêng về câu chuyện bản quyền.

Lịch sử áo dài Việt Nam

Thật ra, không ai biết chắc áo dài bắt đầu hình thành từ đâu, nhưng có một bối cảnh lịch sử ta có thể dựa vào để kết luận. Vài người khẳng định rằng trang phục này lần đầu xuất hiện vào khoảng năm 38 – 42 SCN, và được Hai Bà Trưng mặc trong cuộc kháng chiến chống lại nhà Hán để giành độc lập cho Việt Nam.

Đa phần mọi người đều đồng ý rằng áo dài Việt Nam bắt nguồn từ Trung Quốc, nhưng những nhà chuyên môn lại khẳng định rằng đến năm 1744 thì áo dài mới bắt đầu đặt dấu ấn của mình lên xã hội Việt Nam. Vào thời gian này, vua Nguyễn Phúc Khoát đã lên ngôi và cai trị vùng đất phía Nam. Miền bắc được cai quản bởi chúa Trịnh ở Hà Nội, người dân ở đây mặc áo giao lĩnh, trang phục mang nét tương đồng với người Hán.

Nhằm phân biệt giữa Nam và Bắc, vua Nguyễn Phúc Khoát đã yêu cầu tất cả phụ tá của mình vận quần dài bên trong một chiếc áo lụa. Bộ váy này kết hợp giữa trang phục người Hán và Chămpa. Có thể đây là hình ảnh của bộ áo dài đầu tiên.

Đến Thế kỷ 19 của bộ váy này có sự phát triển vượt bậc, bấy giờ được gọi là áo ngũ thân. Quần áo chủ yếu mặc vào những năm 1800 có 5 tà. Thiết kế này bao gồm 2 tà ở sau, 2 tà ở trước và một tà váy ẩn dưới tà trước. Đây cũng là bộ váy đầu tiên có xẻ tà ở eo, một trong những điểm đặc biệt trong áo dài hiện đại. Không giống như những thiết kế sau này, áo ngũ thân ít ôm hơn và cũng ngắn hơn áo dài bây giờ.

Ảnh cho thấy sự phân biệt tầng lớp: chủ mặc áo ngũ thân, người hầu mặc áo tứ thân (1884-1885)

Vào khoảng thập niên 1930, Pháp đô hộ Việt Nam, văn hoá phương Tây bắt đầu xâm lấn các trào lưu thời trang bản địa. Sự cải tiến vượt bậc nhất của áo dài xuất hiện khi một người phụ nữ Hà Nội có tên Cát Tường (hay Le Mur) đem lại rất nhiều thay đổi cho trang phục này, trong đó rất nhiều ý tưởng vẫn còn được giữ lại đến ngày nay.

Bà đã thu gọn kích thước áo dài để ôm khít thân hình người phụ nữ Việt Nam, đẩy cầu vai, kéo dài tà áo chạm đất và đem đến nhiều màu sắc mới mẻ. Nói cách khác, bà khiến nó trở nên gợi cảm, tinh tế và thu hút hơn.

Sau bốn năm phổ biến, “áo dài Lemur” được hoạ sĩ Lê Phổ đã bỏ hết những ảnh hưởng phương Tây và thay thế bằng những chi tiết từ áo tứ thân. Từ thời điểm này đến những năm 1950, phong cách áo dài Việt Nam đã trở nên vô cùng nổi tiếng trong truyền thống nước nhà.

Vào cuối thập niên 50, Mỹ thay Pháp đô hộ Việt Nam, và đây là thời điểm áo dài bưới vào chính trường một lần nữa. Năm 1958, Trần Lệ Xuân, vợ của cố vấn chính trị tổng thống (đồng thời cũng là anh trai) tạo nên đột phá khi mặc bộ váy và mang găng tay cùng với cổ chữ V và tay ngắn. Mặc dù nhiều người ca ngợi vẻ tinh tế trong bộ váy của bà, rất nhiều người chỉ trích rằng bộ váy thiếu thẩm mỹ. Đó cũng là lúc ngôi vị áo dài bị rớt bảng. Thực tế, mẫu thiết kế hiện đại bị chê bai nhiều đến nỗi khiến chính quyền cấm trang phục này khỏi giới tư bản.

Vào cùng khoảng thời gian đó, bộ váy bắt đầu đặt chân đến miền Nam, và nhà thiết kế người Sài Gòn Trần Kim và Dung đã cải tiến chiếc áo một lần nữa bằng cách thêm vào tay áo bà ba. Đây là điểm nổi bật với đường may chéo chạy từ dưới cánh tay lên đến cổ áo. Rất nhiều phụ nữ thích chi tiết này vì nó giúp họ dễ cử động và thoải mái hơn.

Áo dài đã được giữ nguyên từ cuối thập niên 70 đầu thập niên 80 khi áo dài trở nên ôm khít hơn, với cổ áo cao và quần ống loe cho tới tận ngày nay, trở thành nét đặc trưng của ngành công nghiệp thời trang Việt Nam, đồng thời là một danh tính chính trị và văn hoá kể từ lúc nó bắt đầu xuất hiện dưới thời nhà Nguyễn.

Ngày nay, áo dài trở thành một biểu tượng đặc trưng của truyền thống Việt Nam và mặc dù không được chính thức phong làm quốc phục, nó đã trở nên phổ biến ở đất nước này và trên khắp thế giới.

Leave a Comment

Xem thêm